Τα ανέκδοτα στην αρχαιότητα. Το βιβλίο που κατέγραψε το χιούμορ των αρχαίων Ελλήνων

Εκτός από τα έργα του Αριστοφάνη και άλλων κωμικών ποιητών, πολλές ιστορίες της καθημερινότητας διασώθηκαν μέσα από το έργο «Φιλόγελως», αλλά και από τους μύθους του Αισώπου.

Η ίδια η λέξη «Φιλόγελως» σημαίνει «αυτός που αγαπά το γέλιο». Πρόκειται για τη μοναδική σωζόμενη συλλογή ανεκδότων από την αρχαιότητα και περιλαμβάνει 265 σύντομα ευτράπελα κείμενα.

Αν και αποδίδεται στους Ιεροκλή και Φιλάγριο Γραμματικό, οι ιστορικοί δεν γνωρίζουν σχεδόν τίποτα με βεβαιότητα για τα συγκεκριμένα πρόσωπα.

Στην αρχαία ελληνική παράδοση, ο μυθικός Παλαμήδης και ο Ραδάμανθυς θεωρούνταν οι επινοητές της αστειολογίας. Οι ιστορίες με χιουμοριστικό περιεχόμενο κυκλοφορούσαν ευρέως στην καθημερινή ζωή, ενώ συγγραφείς, όπως ο Πλούταρχος και ο Αθήναιος, κατέγραψαν πολλές σχετικές αναφορές στα έργα τους.

Οι μελετητές επισημαίνουν ότι τα αρχαία ανέκδοτα βασίζονταν συνήθως σε δύο στοιχεία: μια σύντομη ιστορία και μια απρόσμενη ή πνευματώδη ατάκα, που λειτουργούσε ως «κορύφωση» του αστείου.

Στον «Φιλογέλωτα» εμφανίζεται συχνά ένας συγκεκριμένος τύπος ανθρώπου: ο λεγόμενος «σχολαστικός». Δεν πρόκειται ακριβώς για μορφωμένο άνθρωπο με τη σημερινή έννοια, αλλά για έναν τύπο που θεωρεί τον εαυτό του σοφό, ενώ στην πράξη αδυνατεί να καταλάβει τα πιο απλά πράγματα της καθημερινότητας.

Πολλά από τα ανέκδοτα θυμίζουν τα σημερινά αστεία για αφηρημένους καθηγητές ή ανθρώπους που παίρνουν τα πάντα κατά γράμμα.

Σε έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς μύθους του Αισώπου, μια ηλικιωμένη γυναίκα κάλεσε έναν γιατρό, για να θεραπεύσει τα μάτια της. Εκείνος, όμως, εκμεταλλευόταν τη στιγμή που η ασθενής έκλεινε τα μάτια της κατά τη διάρκεια της θεραπείας και έκλεβε αντικείμενα από το σπίτι.

Όταν η γυναίκα θεραπεύτηκε, ο γιατρός ζήτησε την αμοιβή του. Εκείνη αρνήθηκε να τον πληρώσει και η υπόθεση έφτασε στο δικαστήριο. Η απάντησή της έμεινε παροιμιώδης:

Ένας νεαρός σχολαστικός είχε ξεμείνει από χρήματα και αποφάσισε να πουλήσει τα βιβλία του. Έπειτα, έστειλε γράμμα στον πατέρα του λέγοντας:

Το αστείο βασίζεται στη διπλή σημασία της φράσης, αφού στην πραγματικότητα επιβίωνε πουλώντας τα βιβλία του.

Ένας αφελής άνδρας στεκόταν έξω από το σπίτι ενός φίλου του και του φώναζε. Ένας περαστικός του είπε:

Εκείνος τότε άρχισε να φωνάζει:

Το κωμικό στοιχείο βρίσκεται στο ότι πήρε κυριολεκτικά τη συμβουλή, χωρίς να καταλάβει το νόημά της….

Ένας σχολαστικός άκουσε ότι οι κόρακες ζουν περισσότερα από διακόσια χρόνια. Αντί να αμφισβητήσει την πληροφορία, αγόρασε έναν κόρακα, ώστε να διαπιστώσει αν πράγματι θα ζήσει τόσο πολύ.

Το ανέκδοτο σατιρίζει την αφελή πίστη σε κάθε πληροφορία χωρίς λογική σκέψη ή αμφισβήτηση.

Κάποιος που επέστρεφε στην πατρίδα του, ύστερα από χρόνια ξενιτιάς, βλέποντας έναν δρόμο γεμάτο ανηφόρα, αναρωτήθηκε:

Το αστείο στηρίζεται στην παιδική αφέλεια του ήρωα, ο οποίος δεν αντιλαμβάνεται ότι η ίδια διαδρομή φαίνεται διαφορετική ανάλογα με την κατεύθυνση.

Παρότι γράφτηκαν πριν από αιώνες, πολλά από τα ανέκδοτα του «Φιλογέλωτος» θυμίζουν σύγχρονα αστεία. Η παρεξήγηση, η κυριολεκτική ερμηνεία των λέξεων, η αφέλεια και η ειρωνεία παραμένουν βασικά στοιχεία της κωμωδίας μέχρι σήμερα.

Αυτό δείχνει ότι, παρά την απόσταση τόσων αιώνων, οι άνθρωποι της αρχαιότητας γελούσαν συχνά με τα ίδια πράγματα που προκαλούν γέλιο και σήμερα.