Ο Ρομπέν των Δασών ήταν ήρωας ή εγκληματίας;

Πριν 35 χρόνια, ο Κέβιν Κόστνερ υποδύθηκε έναν έντιμο, αριστοκράτη σταυροφόρο που κατάφερε, μέσω της παρανομίας, να επαναφέρει την… νομιμότητα στην πατρίδα του. Η ταινία «Ρομπέν των Δασών: Ο πρίγκιπας των κλεφτών» (1991) επιβεβαίωσε την εικόνα του καλού Ρομπέν. Σήμερα όμως έρχεται μια άλλη παραγωγή να ανατρέψει αυτή την εικόνα: το «The Death of Robin Hood» («Ο θάνατος του Ρομπέν των Δασών») παρουσιάζει έναν «μοχθηρό και φονικό ληστή» που «δεν ήταν ήρωας». Ευσταθούν όμως πράγματι οι ισχυρισμοί της νέας ταινίας σχετικά με την εγκληματική δράση του Ρομπέν των Δασών, που υποτίθεται ότι έδρασε στα μέσα του 13ου αιώνα; Ποια είναι η αλήθεια πίσω από τον θρύλο;

Σύμφωνα με τον υπ. Δρ. Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Μελβούρνης, Ουίλιαμ Χοφ, ο σκηνοθέτης της, Μάικλ Σαρνόσκι, άντλησε έμπνευση για τη σκοτεινή εκδοχή του Ρομπέν των Δασών κυρίως από το Scotichronicon, την παλαιότερη γνωστή αφήγηση για τον Ρομπέν που διασώζεται. Πρόκειται για μια πολύ επικριτική πηγή που γράφτηκε τον 15ο αιώνα από τον σκωτσέζο ηγούμενο και ιστορικό Ουόλτερ Μπάουερ. «Το χρονικό αυτό αποτελούσε απόρριψη των αγγλικών διεκδικήσεων επί της σκωτσέζικης κυριαρχίας. Ο Μπάουερ τόνιζε τόσο την ευσέβεια της σκωτσέζικης εκκλησίας όσο και τα ξεσπάσματα βίας που εμφανίζονταν τακτικά πέρα από τα σύνορα» αναφέρει ο Χοφ στο The Conversation.

Ο Μπάουερ εκτιμούσε ότι ο μύθος του Ρομπέν των Δασών γεννήθηκε κατά τη διάρκεια του Δεύτερου Πολέμου των Βαρόνων (1264–1267), στον οποίο οι δυνάμεις του Ερρίκου Γ΄ και του Σιμόν ντε Μονφόρ συγκρούστηκαν για τον έλεγχο της Αγγλίας. «Ο Μπάουερ φανταζόταν τον Ρομπέν ως έναν από τους πολλούς αποκληρωμένους στρατιώτες που λεηλατούσαν τη χώρα μετά την ήττα του ντε Μονφόρ το 1265, κατατάσσοντάς τον ανάμεσα σε εκείνους που έκλεβαν σοδειές και λεηλατούσαν εκκλησίες για να επιβιώσουν» σημειώνει ο ιστορικός. Έτσι, συνεχίζει, εκείνη την εποχή αναδείχθηκε ανάμεσα στους αποκληρωμένους και τους παράνομους και ύψωσε το κεφάλι του ο διασημότερος ένοπλος ληστής, ο Ρόμπιν Χουντ, μαζί με τον Μικρό Τζον και τους συνεργούς τους.

Μια ακόμα ιστορική αναφορά που δικαιολογεί τον κακό κινηματογραφικό Ρομπέν είναι ένα ποίημα του 15ου αιώνα. Σύμφωνα με τον ηθοποιό Χιού Τζάκμαν, στο ποίημα A Gest of Robyn Hode, ο παράνομος παρουσιάζεται ως βίαιος κακοποιός — αλλά «από αυτές τις ζοφερές απαρχές αναδύθηκε ένας ήρωας».

Υπάρχουν πάντως και ιστορικά στοιχεία που τροφοδοτούν τη συζήτηση περί «εγκληματικών» καταβολών του Ρομπέν. Ο Χοφ, υπογραμμίζει πως τα παλαιότερα ίχνη της παράδοσης του Ρομπέν των Δασών αφορούν ένα παρατσούκλι για εγκληματίες, που χρονολογείται από το 1262. Ένας φυγάς από το Μπέρκσαϊρ είδε το όνομά του να αλλάζει από έναν γραφέα του Λονδίνου από William le Fevere σε William Robinhood («Robehod»). «Τα αρχεία δείχνουν μια σύντομη σειρά παρόμοιων προσωνυμίων που πιθανότατα επιβλήθηκαν από γραφείς: το να είσαι “Ρομπέν των Δασών” σήμαινε ότι ήσουν βίαιος εγκληματίας».

Ωστόσο αρκούν αυτά για να πούμε ότι ανταποκρίνεται στην αλήθεια η απεικόνιση του Ρομπέν ως βίαιου εγκληματία στο The Death of Robin Hood; Μπορεί ο Μπάουερ να δίνει μια σκοτεινή κάπως εικόνα του Ρομπέν, αλλά παραδέχεται επίσης ότι ορισμένα από τα κατορθώματα του Ρομπέν είναι αξιοθαύμαστα. Αναφέρει μια ιστορία που κυκλοφορούσε τότε, στην οποία ο Ρομπέν δέχεται επίθεση από έναν υποκόμη ενώ τελεί ευλαβικά λειτουργία στο δασικό του καταφύγιο. Παρά τον κίνδυνο και τις εκκλήσεις των ανδρών του να διαφύγει, η πνευματική του δύναμη εξασφαλίζει τη νίκη. «Αυτός είναι ο Ρομπέν που κυριαρχεί στον ύστερο Μεσαίωνα: όχι ένας βίαιος ληστής, αλλά ο πρωταγωνιστής περιπετειωδών ιστοριών που υπερασπίζονταν την ιερότητα της εκκλησίας και τόνιζαν τις αξίες της κοινότητας» σημειώνει ο Χοφ.

Το ποίημα A Gest of Robyn Hode, στο οποίο αναφέρθηκε ο Τζάκμαν, περιλαμβάνει τις πρώτες σαφείς ενδείξεις ενός εξευγενισμένου Ρομπέν, που παρουσιάζεται ως ευγενικός οικοδεσπότης συμποσίων. «Αυτό δεν αποτελεί εξωραϊσμό κάποιας παλαιότερης, βίαιης εκδοχής του παράνομου, αλλά απλώς αντανακλά τον ρόλο του ως οικοδεσπότη των γιορτών που συνόδευαν τα κοινοτικά του δρώμενα. Παρότι ορισμένες ιστορίες περιέχουν βίαια επεισόδια, αυτά δεν αποκρύπτονταν αλλά γιορτάζονταν από τις κοινότητες».

Οι πρώιμες ιστορίες του Ρομπέν των Δασών περιείχαν βία, όπως παραδέχεται ο Χοφ, αλλά υπογραμμίζει πως αυτές δεν ήταν εγγενώς βίαιες ιστορίες. «Όχι περισσότερο απ’ όσο είναι βίαιος ο Σούπερμαν επειδή μάχεται τον εχθρό του, τον Λεξ Λούθορ. Η ερμηνεία της βίας ως κεντρικού στοιχείου της μεσαιωνικής λογοτεχνικής παράδοσης αντιβαίνει στο πλαίσιό της ως σειράς διδακτικών αφηγήσεων, που περιείχαν επίσης κωμωδία, φιλία και αγάπη».

Ο βρετανικός λαός συμμετείχε στην παράδοση του Ρομπέν των Δασών μέσω παιχνιδιών στα οποία μεταμφιέζονταν σε Ρομπέν και Μικρό Τζον και αθλητικών διαγωνισμών που διοργανώνονταν την άνοιξη και το καλοκαίρι. «Υπάρχουν στοιχεία για τέτοιες κοινοτικές παραστάσεις ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1420, όταν παίκτες στο Έξετερ πληρώθηκαν 20 πένες για τη συμμετοχή τους σε ένα παιχνίδι του Ρομπέν των Δασών προς τιμήν του δημάρχου» σημειώνει ο Χοφ.

Άνδρες ντύνονταν ως Ρομπέν των Δασών και συγκέντρωναν χρήματα για κοινοτικά έργα. Οι εμφανίσεις αυτές ήταν ουσιαστικά το ισοδύναμο των σημερινών υπερηρώων στα εμπορικά κέντρα, αλλά η παρουσία του Ρομπέν στις μεσαιωνικές κοινότητες δεν αφορούσε μόνο τη διασκέδαση: σήμαινε ότι υπήρχε κάτι στην κοινότητα που χρειαζόταν διόρθωση. Είτε επρόκειτο για μια εκκλησία που χρειαζόταν επισκευές είτε για μια κοινωνική διαφορά που έπρεπε να επιλυθεί, αν ο Ρομπέν των Δασών βρισκόταν στην πόλη σου, ήταν εκεί για να βοηθήσει.

Όσοι αρνούνταν να υπηρετήσουν την κοινότητα γίνονταν εχθροί του Ρομπέν. Στη λογοτεχνική παράδοση, αυτοί είναι ο Σερίφης του Νότιγχαμ και οι άπληστοι επίσκοποι της εκκλησίας. Ο Ρομπέν δεν ήταν αυστηρά εναντίον της εξουσίας, αλλά εναντίον της διεφθαρμένης εξουσίας. Ήταν απόλυτα πιστός στον βασιλιά, αλλά αμφισβητούσε τους διεφθαρμένους αξιωματούχους. Παρακολουθούσε χριστιανική λειτουργία τρεις φορές την ημέρα, αλλά παρενοχλούσε τους άπληστους κληρικούς της εκκλησίας. Αυτό αντανακλούσε τον ρόλο του στη συγκέντρωση πόρων, ενθαρρύνοντας όλους να συμβάλλουν και επιπλήττοντας όσους δεν το έκαναν.

Το διάσημο σύνθημα «κλέβει από τους πλούσιους για να δίνει στους φτωχούς» είναι μια απλοποίηση του 16ου αιώνα αυτού του αλτρουιστικού πνεύματος. Μακριά από το να είναι ένας αιμοδιψής εγκληματίας, ο αρχικός Ρομπέν είχε κοινοτικό τρόπο σκέψης — όχι ατομικιστικό, καταλήγει ο ιστορικός.

Οπότε, μάλλον ο Κέβιν Κόστνερ, με την μουσική επένδυση του Μπράιαν Άνταμς, είναι ο «νικητής»…